Το κάψιμο του «Οβραίου». Ένα διπλωματικό επεισόδιο στη συνοικία του Ψυρρή

Ήταν Ιανουάριος του 1850, όταν μια μοίρα του Αγγλικού πολεμικού ναυτικού εισήλθε στο λιμάνι του Πειραιά. Αποστολή της ήταν η σύλληψη και η δέσμευση κάθε πλοίου που έφερε την ελληνική σημαία. Τους επόμενους τρεις μήνες, η χώρα, η πρωτεύουσα και το επίνειό της, πέρασαν δύσκολες ημέρες και δοκιμάστηκαν από τον ναυτικό αποκλεισμό και τη νέκρωση του εμπορίου. Οι ελλείψεις σε τρόφιμα και καύσιμη ύλη, διογκώθηκαν λόγω της βαρυχειμωνιάς που ακολούθησε. Τελικά το εμπάργκο έληξε με τη διαιτησία των υπολοίπων Μεγάλων Δυνάμεων. Ποιά, όμως, υπήρξε η αφορμή γι’ αυτήν την αυθαίρετη επέμβαση των Άγγλων, η οποία μείωσε το κύρος και ζημίωσε οικονομικά το νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος; Όσο και αν ακούγεται απίστευτο, όλα ξεκίνησαν από την καταστροφή ενός ανδρείκελου, ενός τελετουργικού δρώμενου που ήταν γνωστό στον απλό λαό ως το «κάψιμο του Ιούδα»!

Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, είχε επικρατήσει το έθιμο κατά τη Μεγάλη Πέμπτη, Μεγάλη Παρασκευή ή ανήμερα του Πάσχα έπειτα από τον Εσπερινό, να πυρπολείται ένα ανθρώπινο ομοίωμα το οποίο ο λαός αποκαλούσε «Ιούδα» ή «Εβραίο». Η συμβολική διαπόμπευση και θανάτωση του ομοιώματος λειτουργούσε ως αποδιοπομπαίος τράγος και ήταν μια πράξη εκτόνωσης που θα επέτρεπε την επιστροφή στις συμβολικές χειρονομίες αγάπης και συγχώρεσης της περιόδου του Πάσχα. Όπως τονίζει ο καθηγητής Βάλτερ Πούχνερ, «[…] ο συλλογικός χλευασμός δεσμεύει και εκτονώνει τα αρνητικά αισθήματα, που θα μπορούσαν να διαταράξουν την κατάνυξη και την ψυχική καθαρότητα, εκείνη τη γαλήνια ετοιμότητα ν’ ακουστεί το χαρμόσυνο άγγελμα της Ανάστασης, που φέρνει αγαλλίαση για τον θάνατο του θανάτου». (1)

Η σύγχρονη αναβίωση του εθίμου:

το ανδρείκελο του Ιούδα καίγεται στο

κάστρο της Μονεμβασιάς

(φωτ. του συγγραφέα, 2017)

Το ομοίωμα του «Ιούδα», λοιπόν, κατασκευαζόταν από κουρέλια, άχυρα και άλλες εύφλεκτες ύλες, όλα τους προϊόντα ενός μικρού εράνου που γινόταν στις γειτονιές. Στην περίπτωση της Αθήνας, το Μεγάλο Σάββατο η εκκλησάρισσα περιόδευε στη γειτονιά και φώναζε: «Φέρτε ξερόνια για τον Οβραίο». (2) Το ανδρείκελο του «Ιούδα» παραγεμιζόταν με μπαμπακόσπορο, ενώ στα μάτια και στο κεφάλι τοποθετούσαν μπαρούτι ζυμωμένο με νερό. Ύστερα δενόταν με σχοινί και κρεμόταν από τον λαιμό στα κλαδιά ενός ψηλού δέντρου. Στη μορφή του εκδηλωνόταν η αγανάκτηση της λαϊκής ψυχής, για το πιο μισητό πρόσωπο στο δράμα των Παθών του Χριστού. Ακολουθούσε η διαπόμπευση-διακωμώδησή του, η οποία συνοδευόταν από κατάρες και αναθεματισμούς που εκστόμιζε το συγκεντρωμένο πλήθος. Η κλιμάκωση επέρχετο με την πυρπόληση του ομοιώματος, ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό θέαμα, αφού λόγω του μπαρουτιού ξεπηδούσαν μεγάλες πύρινες «γλώσσες» από το στόμα και τα μάτια του. (3)

Έτσι συνηθιζόταν και στη μετεπαναστατική Αθήνα όπου το «κάψιμο του Ιούδα» λάμβανε χώρα κάθε Πάσχα σε διάφορες ενορίες, όπως αυτήν του Αγίου Ιωάννη του «Μαγκούτη», οι οποίες βρίσκονταν σε μεγάλο ανταγωνισμό για το ποιά θα κατασκευάσει το καλύτερο ομοίωμα. (4) Ένα από τα πιο εντυπωσιακά, κατά γενική ομολογία των ιστοριογράφων, κρεμόταν κάθε χρόνο στην πλατεία του Ψυρρή, τη μετέπειτα ονομαζόμενη πλατεία «Ηρώων». (5) Όταν σχολούσε το εκκλησίασμα, το πλήθος και ειδικά η πιτσιρικαρία συναζόταν στον ανοικτό περίβολο γύρω από το μετέωρο ανδρείκελο. Κάποιοι, μάλιστα, έβρισκαν την ευκαιρία να εκτονωθούν, πυροβολώντας εναντίον του με πιστόλες και καριοφίλια. Λίγο πριν τη δύση του ηλίου οι συγκεντρωμένοι πυρπολούσαν το, διάτρητο πια, ομοίωμα του «Ιούδα», ανάμεσα σε αλαλαγμούς και κατάρες ενάντια στον προδότη που προσωποποιούσε. Γρήγορα ο ενθουσιασμός του πλήθους έφτανε στα όρια παροξυσμού και οι πυροβολισμοί εντείνονταν. Όπως ήταν επόμενο, στο τέλος της ημέρας υπήρχαν, όχι μόνο δεκάδες τραυματίες, αλλά ακόμη ακρωτηριασμένοι ή νεκροί! (6)

Ο Άγιος Αθανάσιος στην κεντρική πλατεία του Ψυρρή (Stademann, 1835)

Τη Μεγάλη Παρασκευή του έτους 1849 (κατά τον Αλέξανδρο Ραγκαβή του 1848 και κατά Θ. Κοζύρη του 1847), η Οθωνική Κυβέρνηση θέλοντας να καταργήσει αυτόν τον «χυδαίο», οπισθοδρομικό και φονικό εορτασμό, επέβαλλε με αστυνομικά μέτρα την απαγόρευσή του. Έχει υποστηριχτεί ότι ο βασικότερος λόγος αυτής της απόφασης ήταν η επίσκεψη στην Αθήνα του Γερμανό-Εβραίου τραπεζίτη James Mayer Rothschild, προκειμένου να χορηγηθεί δάνειο στην ελληνική κυβέρνηση. Η αστυνομική παρέμβαση προκάλεσε έξαρση θρησκευτικού φανατισμού, αφού το έθιμο εξέφραζε μια εκδήλωση μαζικής δυσαρέσκειας ενός διαχρονικά υποβόσκοντα αντισημιτισμού. Οι ανυπόμονοι Αθηναίοι εξαγριώθηκαν διότι, σύμφωνα με φήμες που κυκλοφόρησαν, οι Εβραίοι της πόλης είχαν ζητήσει την παρεμπόδιση αυτής της εθιμικής συμπεριφοράς. Το πλήθος σκεφτόμενο συνειρμικά συγκέντρωσε την οργή του ενάντια στο πιο εύκαιρο θύμα, τον εβραϊκής καταγωγής Δαβίδ Πατσίφικο, ο οποίος διέμενε στη σημερινή οδό Καραϊσκάκη. Λόγω των τοκογλυφικών δραστηριοτήτων του, σίγουρα ο Πατσίφικο δεν υπήρξε ποτέ ιδιαίτερα δημοφιλής στην κοινωνία των Αθηνών. Όμως οι διαδόσεις πως αγόρασε το ομοίωμα από τον κατασκευαστή του για να μην καεί ή ότι την ημέρα της Μεγάλης Παρασκευής σταύρωσε τάχα έναν κόκορα προς εμπαιγμό της χριστιανικής θρησκείας, μάλλον τον αδικούν. Μάλιστα ο στρατηγός Μακρυγιάννης γράφει στα απομνημονεύματά του, ότι τα επεισόδια υποκινήθηκαν από μπράβους του Κωλέττη, του Τζαβέλα και του Κυργιακού. (7)

Βασιζόμενοι σε αυτές τις αφελείς προφάσεις και σαν να αποζητούσαν την κυριολεκτική πραγμάτωση του καψίματος του «Ιούδα», άντρες, γυναίκες και παιδιά, λιθοβόλησαν, εισέβαλλαν και πλιατσικολόγησαν άγρια την οικία του Πατσίφικο, η πυρπόληση της οποίας αποφεύχθηκε χάρη στην έγκαιρη επέμβαση κάποιων ψυχραιμότερων ιερέων και της αστυνομίας που συνέλαβε κάποιους από τους ταραξίες. Ο ίδιος ο Πατσίφικο γλίτωσε το λιντσάρισμα από τον όχλο, πηδώντας από στέγη σε στέγη και διασχίζοντας τις αυλές των γειτονικών σπιτιών. (8)

Η οικία του Δον Πατσίφικο (Αγγελομάτης, 2007)

Το δυστύχημα ήταν ότι ο Πατσίφικο, μια τυχοδιωκτική προσωπικότητα που είχε αλλάξει τρεις φορές υπηκοότητα, είχε τελικά κατορθώσει να αναγνωριστεί ως Άγγλος. Έτσι, η Μεγάλη Βρετανία έθεσε τον Πατσίφικο προστατευόμενό της και χρησιμοποίησε πρόθυμα ως πρόφαση τη λεηλασία της οικίας του για να προβεί στον προαναφερθέντα ναυτικό αποκλεισμό του Πειραιά. Ωστόσο, τα πραγματικά αίτια της παρέμβασης είχαν να κάνουν με εδαφικά ζητήματα στη νησιωτική Ελλάδα και με την εν γένει γαλλόφιλη πολιτική που ακολουθούσε ο πρωθυπουργός Ιωάννης Κωλέττης. (9) Όπως ήταν επόμενο, ο καιροσκόπος Πατσίφικο διαβλέποντας την ευκαιρία για εύκολο πλουτισμό, αξίωσε μια υπέρογκη αποζημίωση από το Ελληνικό Κράτος η οποία υπερέβαινε στο πολλαπλάσιο τις ζημιές της οικίας του και την πενιχρή αξία των ευτελών επίπλων και οικοσκευών του. Τελικά, παρά τις εξωφρενικές απαιτήσεις του, το χρέος μειώθηκε κατά πολύ και επήλθε συμβιβασμός. Το χειρότερο όμως ήταν ότι το μεμονωμένο αυτό περιστατικό επέφερε τεράστιες οικονομικές συνέπειες για την, πάντα εξαρτώμενη από τις Μεγάλες Δυνάμεις, Ελλάδα. Πάντως, παρά τα έκτροπα και τις σκληρές κυρώσεις, αυτό το «βάρβαρο έθιμο» όπως είχε χαρακτηριστεί, εξακολούθησε να τελείται στις γραφικές συνοικίες των Αθηνών. Έχει γραφτεί πως το ομοίωμα του... πιο διάσημου προδότη της ιστορίας κάηκε για τελευταία φορά στην πρωτεύουσα το 1886. (10)

Βαγγέλης Ζήσης

Σημειώσεις:

(1) Πούχνερ Βάλτερ, «Συγκριτική Λαογραφία. Έθιμα και τραγούδια της Μεσογείου και της Βαλκανικής», τόμος Α΄, σελ. 24, εκδ. Αρμός (2009).

 (2) Μαριάνα Καμπούρογλου, «Εθνογραφικά», στο: «Εβδομάς», αριθμός 6^ος, σελ. 48, εκδ. Δημήτριος Καμπούρογλου (4 Μαρτίου 1884), Καμπούρογλου Δημήτρης, «Ιστορία των Αθηναίων», τόμος Γ΄, σελ. 228, εκδ. Παλμός, 1995 (1896).

(3) Για το κάψιμο του Ιούδα ανά την Ελλάδα, δες: Μέγας Γεώργιος, «Ζητήματα ελληνικής λαογραφίας», στο: «Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου», σελ. 47, εκδ. Ακαδημία Αθηνών (1945-1949), Μέγας Γεώργιος, «Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας», σελ. 192-193, 196, 213-214, εκδ. Εστίας, 2005 (1956), Σιέττος Γιώργος, «Έθιμα στις γιορτές», σελ. 463-466, χωρίς εκδότη (1975).

(4) Καμπούρογλου Δημήτρης, «Αι παλαιαί Αθήναι», σελ. 185, εκδ. Διονυσίου Νότη Καραβία, 1998 (1922), Καζαντζής Κώστας, «Το Πάσχα στην παληά Αθήνα», στο: «Αθηναϊκά», τεύχος 27^ο, σελ. 47, εκδ. Σύλλογος Αθηναίων (Πάσχα 1964).

(5) Κατά τον Αγγελομάτη, το θέατρο όσων ακολούθησαν ήταν η πλατεία των Αγίων Ασωμάτων στο Θησείο. Δες: Αγγελομάτης Χρήστος, «Η απελευθέρωση των Αθηνών. Ο Μεντρεσές και οι αναμνήσεις του», σελ. 203, εκδ. Μικρός Ρωμηός (2007)

(6) Άννινος Μπάμπης, «Αι Αθήναι του 1850. Εντυπώσεις δύο Γάλλων περιηγητών», σελ. 72-74, εκδ. Εκάτη, 2006 (1971).

(7) Finlay George, «Ιστορία της ελληνικής Επαναστάσεως», τόμος Β΄, σελ. 308, εκδ. Ο Κόσμος (1954), Μακρυγιάννης Ιωάννης, «Μακρυγιάννη απομνημονεύματα», σελ. 531-532, εκδ. Καραβία (χ.χ.).

(8) Δραγούμης Νικόλαος, «Ιστορικαί αναμνήσεις», σελ. 331-333, χωρίς εκδότη (1874), Ραγκαβής Αλέξανδρος, «Απομνημονεύματα», τόμος Β΄, σελ. 166-167, εκδ. Γεώργιος Κασδόνης & Πυρσός (1895), Τσοκόπουλος Γεώργιος, «Η βασίλισσα Αμαλία», σελ. 150, εκδ. Χαϊδόπουλος (1904), Άννινος Μπάμπης, «Ιστορικά σημειώματα», σελ. 408, εκδ. Ιστορική Βιβλιοθήκη (1925), Αγγελομάτης Χρήστος, «Η απελευθέρωση των Αθηνών. Ο Μεντρεσές και οι αναμνήσεις του», σελ. 203-205, εκδ. Μικρός Ρωμηός (2007).

(9) Κοζύρης Θ., «Λεπτομέρειαι τινές επί του επεισοδίου Δον Πατσίφικο», στο: «Αθηναϊκά», τεύχος 13ο, σελ. 11-13, εκδ. Σύλλογος των Αθηναίων (Σεπτέμβριος 1959), Χριστόπουλος Γεώργιος & Μπαστιάς Ιωάννης (επιμ.), «Ιστορία του ελληνικού έθνους. Νεώτερος ελληνισμός από το 1833 ως 1881», τόμος 13ος, σελ. 137-138, εκδ. Εκδοτική Αθηνών (1977).

(10) Γιοχαλάς Θανάσης & Καφετζάκη Τόνια, «Αθήνα. Ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία», σελ. 118, εκδ. Εστία (2013).

Το παρόν κείμενο αποτελεί απόσπασμα από το βιβλίο του Βαγγέλη Ζήση, «Η μαγική τοπογραφία των Αθηνών»

«Bocca della Verità». Ένας ανιχνευτής ψεύδους από την… αρχαιότητα! (Ιταλία, Ρώμη)

To «Bocca della Verità», ή αλλιώς το «Στόμα της Αλήθειας», είναι ένα ιδιαίτερο μαρμάρινο ανάγλυφο που βρίσκεται στη στοά της καθολικής εκκλησίας Santa Maria in Cosmedin, στη Ρώμη⁽¹⁾. Έχει σχήμα δισκοειδές με διάμετρο 1,75 μέτρα, βάρος 1.300 κιλά, ενώ ως κεντρικό θέμα απεικονίζει ένα γενειοφόρο αντρικό πρόσωπο.

Οι αρχαιολόγοι ανάγουν την κατασκευή του στους ρωμαϊκούς χρόνους, όμως η τοποθέτησή του στον συγκεκριμένο καθολικό ναό έγινε κατά τη διάρκεια του 13ου αιώνα. Κανείς ωστόσο δεν έχει αποφανθεί με σιγουριά το τι ακριβώς συμβολίζει ή ποιά ήταν η αρχική χρήση του γλυπτού. Μια μεγάλη μερίδα ερευνητών θεωρεί πως αναπαριστά τον θεό του δάσους Faunus, δηλαδή την αντίστοιχη ρωμαϊκή θεότητα του θεού Πάνα.

Το "Στόμα της Αλήθειας"

Ωστόσο, είναι ξεκάθαρο πως πρόκειται για μια θαλάσσια ή ποτάμια παγανιστική θεότητα, ίσως τον ποταμό Τίβερη ή τον Ωκεανό. Προς τούτο συμφωνεί μια σημαντική λεπτομέρεια στο άνω μέρος του γλυπτού. Πρόκειται για δύο δαγκάνες από κάβουρα που προεξέζουν εκατέρωθεν του κεφαλιού, οι οποίες λόγω φθορών του χρόνου θεωρήθηκαν ως κέρατα από τους υποστηρικτές της πρώτης θεωρίας. Ομοίως έχουν παρερμηνευτεί και άλλες δύο προεξοχές στο κάτω μέρος, οι οποίες «εξηγήθηκαν» ως όρχεις ώστε να παραπέμπουν -και πάλι- στη γονιμότητα του θεού Faunus. Αν όμως παρατηρήσουμε προσεχτικά το ανάγλυφο και κρίνοντας από άλλες ρωμαϊκές παραστάσεις του θεού Ωκεανού, μάλλον πρόκειται για δύο δελφίνια. Η υπόθεση για τον θαλάσσιο χαρακτήρα του γλυπτού ενισχύεται και από ένα περίγραμμα ψαριού που διακρίνεται δίπλα και κάτω από την αριστερή (όπως βλέπουμε το γλυπτό) δαγκάνα.

Απεικόνιση θαλασσίου δαίμονα σε ψηφιδωτό δάπεδο της αποκαλούμενης "οικίας του Ευρίπου". Όπως και το "Στόμα της Αλήθειας" φέρει δαγκάνες και πόδια οστρακοειδούς.
Αρχαιολογικό Μουσείο Λέσβου, 2ος-3ος αιώνας μ.Χ. (φωτ. του συγγραφέα)

Όσο για τη χρηστικότητά του, έχει ειπωθεί ότι αποτελούσε τμήμα μιας ρωμαϊκής κρήνης, κάλυμμα αποχετευτικού φρεατίου ή συλλέκτη νερού από κάποιον αρχαίο ναό του Δία ή του Ηρακλή. Σε διαφωνία με αυτές τις απόψεις βρίσκεται η ανυπαρξία σημαδιών από την υποτιθέμενη συνεχή ροή του νερού.
Όποια όμως και να ήταν η προέλευση ή η ταυτότητά του, το πιο χαρακτηριστικό σημείο του φημισμένου «Bocca della Verità» είναι η ορθογώνια οπή που αντιστοιχεί στο στόμα του προσώπου. Ένας θρύλος, η προέλευση του οποίου χάνεται στους Μέσους Χρόνους, λέει πως εάν κάποιος δεν είναι ειλικρινής σε όσα λέει την ώρα που έχει το χέρι του μέσα στο στόμα του κεφαλιού, τότε αυτό θα κλείσει και θα τον δαγκώσει! Εάν πράγματι το ανάγλυφο ήταν μέρος ναού, ενώπιον του οποίου δίνονταν οι όρκοι στον υπέρτατο Δία, τότε ίσως η μεσαιωνική δοξασία αποτελεί ένα εντυπωσιακό κατάλοιπο αυτής της αρχαίας πρακτικής.
Η φήμη του «Στόματος της Αλήθειας» ως ιδιότυπου... ανιχνευτή ψεύδους απογειώθηκε το 1953 χάρη στη δύναμη της κινηματογραφικής βιομηχανίας. Συγκεκριμένα, παρουσιάστηκε σε μια χαριτωμένη σκηνή στο φιλμ «Roman Holiday» με πρωταγωνιστές τους διάσημους ηθοποιούς Audrey Hepburn και Gregory Peck, στη διάρκεια της οποίας το χέρι του ανειλικρινή ζεν πρεμιέ «εξαφανίζεται» για λίγα δευτερόλεπτα μέσα στο μανίκι του σακακιού του!

Έκτοτε, πολλοί σταρ του Hollywood πόζαραν δοκιμάζοντας το περίφημο τεστ της αλήθειας, όπως η ηθοποιός Brigitte Bardot και ο μετρ των ψυχολογικών θρίλερ Alfred Hitchcock.

Ο Alferd Hitchcock δοκιμάζει το "Στόμα της Αλήθειας"

Εκτός της έβδομης τέχνης, ο θρύλος του «Bocca della Verità» έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης και από μια εταιρεία ηλεκτρονικών παιχνιδιών! Συγκεκριμένα, το 1987 η «DPS-Promatic» εμπνεύστηκε από το «Στόμα της Αλήθειας»: πατένταρε και εμπορεύτηκε με μεγάλη επιτυχία ένα μηχάνημα το οποίο, διαβάζοντας την παλάμη του πελάτη, προέβλεπε το μέλλον του! Ο ενδιαφερόμενος, αφού υποβάλλεται από την πρόσοψη του παιχνιδιού και τη βαθειά φωνή που ακούγεται από το ηχείο του, καλείται να τοποθετήσει ένα κέρμα σε μια οπή και να βάλει το χέρι του στο στόμα του ανάγλυφου προσώπου. Μετά από λίγα δευτερόλεπτα, το μηχάνημα ως... αλάνθαστος χειρομάντης εκτυπώνει σ' ένα χαρτάκι το μέλλον του ενδιαφερόμενου!

Το ηλεκτρονικό μηχάνημα που εμπνεύστηκε από το "Στόμα της Αλήθειας".
Στο κάτω μέρος διακρίνουμε την επιγραφή: "ΓΝΩΘΙ ΣΕΑΥΤΟΝ"!

Το ηλεκτρονικό παιχνίδι σε κεντρική πλατεία του Ναυπλίου (φωτ. του συγγραφέα)

Με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, η παγκόσμια αναγνωρισιμότητα του «Bocca della Verità» έχει αποδειχτεί ένα... θείο δώρο για τους ιθύνοντες της Santa Maria in Cosmedin. Καθημερινά σχηματίζονται ατελείωτες ουρές στο προαύλιο της εκκλησίας, από τουρίστες που αναμένουν υπομονετικά για να υποβάλλουν τον εαυτό τους σε αυτήν τη διακεδαστική, ίσως και τολμηρή δοκιμασία.

Η εκκλησία της Santa Maria in Cosmedin (φωτ. του συγγραφέα)

Οι ιθύνοντες του ναού υποστηρίζουν πως, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, όλοι οι επισκέπτες κατάφεραν να περάσουν από το «Στόμα της Αλήθειας»... δια χειρός και άκρως επιτυχώς!

Σημειώσεις:

⁽¹⁾ Στη συγκεκριμένη εκκλησία στεγάζονται και τα -υποτιθέμενα- λείψανα του Αγίου Βαλεντίνου.

Βαγγέλης Ζήσης

Ο βράχος της «Κακής Πεθεράς» (Αθήνα, λόφος των Νυμφών)

Ένα από το πιο λησμονημένα τοπωνύμια της παλιάς Αθήνας, είναι ο λεγόμενος βράχος της «Κακής Πεθεράς». Είναι ενδεικτικό πως δεν περιλαμβάνεται ούτε στις, κατά τ’ άλλα αξιόλογες, συλλογές τοπωνυμίων των Μπίρη και Καιροφύλα.¹ Γνωρίζουμε, ωστόσο, πως το όνομα αυτό διατηρούνταν έως τον τελευταίο αιώνα της Τουρκοκρατίας.

Ο λόφος των Νυμφών ή του Αστεροσκοπείου.
Μέσα στην έλλειψη, η περιοχή του βράχου
 της "Κακής Πεθεράς" (αλουμίνα, γύρω στο 1860)

Ο βράχος της «Κακής Πεθεράς», ή «Κακής Πεθαράς» όπως τον καταγράφει ο Ιρλανδός Edward Dodwell, βρίσκεται στη νοτιοανατολική πλαγιά του λόφου των Νυμφών. Ο πρωτοπόρος Έλληνας αρχαιολόγος Κυριακός Πιττάκης, αποδίδει την ονομασία του στην ανάμνηση των Νεοελλήνων σχετικά με το άγαλμα της «Αρτέμιδος Μογοστόκου» που υποτίθεται ότι στεκόταν σε μια εσοχή του συγκεκριμένου βράχου. Πολύ πιθανότερη, ωστόσο, φαίνεται άποψη του Dodwell. Συγκεκριμένα, ο περιηγητής αναφέρει πως στη βόρεια βάση της Πνύκας είδε έναν μεγάλο βράχινο όγκο που από μακριά έμοιαζε εκπληκτικά με μια καθιστή γυναικεία φιγούρα, την οποία οι Αθηναίοι αποκαλούσαν «Κακή Πεθαρά»!²

Ο βράχος της "Κακής Πεθεράς"
(φωτ. του συγγραφέα)

Και πράγματι, ακόμη και σήμερα η νότια όψη του συγκεκριμένου βράχου δίνει την εντύπωση μιας ρασοφορεμένης καθιστής γυναίκας! Μάλιστα ο συγκεκριμένος όγκος ορθώνεται ξέχωρα από τον υπόλοιπο ριζιμιό βράχο, στον οποίο σώζεται η εσοχή που παρατήρησε ο Πιττάκης. Επομένως, αυτή η ιδιαίτερη φυσική βραχομορφή που στις ημέρες μας βρίσκεται εντός του περιφραγμένου χώρου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, εξηγεί θαυμάσια αυτό το περίεργο τοπωνύμιο. Όμως η αφορμή βάση της οποίας η λαϊκή φαντασία της απέδωσε το επίθετο «κακή», παραμένει άγνωστη. Ίσως, ως ένα παράξενο παιχνίδι της μοίρας, ο βράχος βαφτίστηκε με το όνομα «Κακή Πεθερά», σε αντιδιαστολή με τις ανάερες Νύμφες που λάτρευαν οι αρχαίοι πρόγονοί μας στον ομώνυμο λόφο. Οι αγαθές θεότητες της βλάστησης και της γονιμότητας, χρειάζονταν λοιπόν μια… πεθερά! Και μάλιστα, κακή!

Βαγγέλης Ζήσης

Σημειώσεις:

⁽¹⁾ Μπίρης Κώστας, «Αι Τοπωνυμίαι της πόλεως και των περιχώρων των Αθηνών», εκδ. Γενική Διεύθυνσις Αρχαιοτήτων και Αναστηλώσεως (1971), Καιροφύλας Γιάννης, «Τοπωνύμια της Αθήνας, του Πειραιά και των περιχώρων», εκδ. Φιλιππότη (1995).

⁽²⁾ Dodwell Edward, «Classical and topographical tour through Greece during years 1801, 1805 and 1806», τόμος Α΄, σελ. 406, εκδ. Rodwell and Martin (1819).

Περισσότερα για τον βράχο της «Κακής Πεθεράς», όσο και για τη φαντασιακή πραγματικότητα της «παληάς» Αθήνας, στο βιβλίο του Βαγγέλη Ζήση:

«Η Μαγική Τοπογραφία των Αθηνών»

Νέο βιβλίο!!!

Με χαρά σας ανακοινώνω τη νέα μου δουλειά:

"Η Μαγική Τοπογραφία των Αθηνών"

"Οι προλήψεις, οι δεισιδαιμονίες και οι παράδοξες ιστορίες της μεσαιωνικής πόλης"

Μια πολυετής και ογκώδης ιστοριοδιφική, λαογραφική και μεταφυσική μελέτη που αναδεικνύει τη φαντασιακή πραγματικότητα της "παληάς" Αθήνας, μιας πολιτείας μεταφορικά -ορισμένες φορές και κυριολεκτικά- μαγικής!

από το οπισθόφυλλο:

"Η παρούσα μελέτη αναφέρεται σε χρόνους αλλοτινούς, όταν μεταξύ θεών και ανθρώπων δεν υπήρχε χαώδης απόσταση. Προσεγγίζοντας μια γνώση που φέρει τη σφραγίδα του ασύλληπτου και του παραμυθιού, θα μιλήσουμε για θαυμαστές διηγήσεις και θα γνωρίσουμε τους αμφίσημους χώρους και τα μυστηριώδη όντα που ενοικούσαν εκεί, όσα δηλαδή είδε ή άκουσε η γειτονιά και όχι ό,τι κατέγραψε η επίσημη Ιστορία.
Κύκλοι μαγικοί και ιερά κέντρα, αποτροπαϊκά ή φυλακτήρια ορόσημα, επικίνδυνα στοιχειά και σκοτεινά άντρα αφιερωμένα στη λατρεία των Μοιρών, παράδοξα συμβάντα που, όπως λέγεται, μονάχα οι αλαφροΐσκιωτοι μπορούν να αντιληφθούν· όλα τους, κρυφά κατατόπια της μαγικής τοπογραφίας των Αθηνών!"

560 σελίδες
230 εικόνες & γκραβούρες εποχής
1 αναδιπλούμενος χάρτης
τιμή 22 Ευρώ! 

για παραγγελίες-αγορά:
εκδόσεις "Mundus"
τηλέφωνο: 6945-719274
email: mundus.publications@gmail.com

Ο «Λέων της Κέας». Ο πετρωμένος φύλακας της Ιουλίδας, (Κέα-Τζιά)

   

   Ο «Λέων της Κέας», ή «Λιόντας» όπως τον αποκαλεί ο ντόπιος πληθυσμός, είναι αναμφίβολα ένα από τα πιο ιδιαίτερα αξιοθέατα και το «σήμα κατατεθέν» της Κέας. Πρόκειται για ένα λιοντάρι μήκους έξι μέτρων, το οποίο έχει σμιλευτεί σε βράχο λίγο έξω από τη Ιουλίδα, που είναι και η Χώρα του νησιού. Λέγεται ότι σκαλίστηκε τον 6ο αιώνα π. Χ. από κάποιον άγνωστο δημιουργό. Όπως και να ‘χει, το γλυπτό ζώο σώζεται σε αρκετά καλή κατάσταση και τα αδρά χαρακτηριστικά του, ειδικά στη περιοχή της κεφαλής, διακρίνονται με ευκρίνεια.

Τα αδρά χαρακτηριστικά του διακρίνονται με ευκρίνεια

   Οι θρύλοι που αφηγούνται οι κατοίκοι του νησιού γι’ αυτό το παράξενο πέτρινο λιοντάρι, είναι πραγματικά εντυπω-σιακοί. Ο πιο διαδεδομένος από αυτούς, μας παραδίδει ότι στους παλαιούς χρόνους κατοικούσαν στη συγκε-κριμένη θέση οι Νύμφες. Μια ημέρα όμως, για κάποιον άγνωστο λόγο, αυτά τα θεϊκά πλάσματα άρχισαν να δολοφονούν τις γυναίκες του οικισμού, με αποτέλεσμα οι κάτοικοι να σκέφτονται να τον εγκαταλείψουν. Σε μια τελευταία απέλπιδα προσπάθεια, ένας ιερέας ικέτευσε τον Δία να τους λυτρώσει. Ο μέγιστος των θεών άκουσε τις παρακλήσεις των θνητών και έστειλε ένα λιοντάρι, το οποίο τις κατεδίωξε και τις ανάγκασε να μεταβούν στην Κάρυστο.

   Όταν το θεόσταλτο λιοντάρι ολοκλήρωσε την αποστολή του, πέτρωσε στη θέση αυτή ή εξαφανίστηκε, σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή. Γι’ αυτό και οι κάτοικοι φρόντισαν να σκαλίσουν ένα όμοιό του στο συγκεκριμένο βράχο, ώστε αν κάποτε οι Νύμφες επέστρεφαν, να τρομοκρατούνταν και μόνο από την όψη του. Βέβαια, ο θρύλος λέει ότι όταν αποχώρησαν οι Νύμφες, έπεσε τρομερή ξηρασία στο νησί. Φαίνεται ότι οι τελευταίες, ως δαίμονες της Φύσης, πήραν μαζί τους και μερικά εκ των αγαθών της, όπως είναι το πηγαίο νερό. Χρειάστηκαν νέες δεήσεις από τους θνητούς, προκειμένου να φυσήξουν τα καλοκαιρινά μελτέμια και να καταστεί η γη τους γόνιμη. Αν κρίνουμε από τη σημερινή πλούσια βλάστηση της περιοχής, φαίνεται ότι οι θεοί ανταποκρίθηκαν και πάλι.

Ο "Λέων της Κέας" έχει μήκος περίπου έξι μέτρα

   Μια εύλογη απορία που προκύπτει, είναι γιατί άξαφνα οι Νύμφες στράφηκαν ενάντιον των γυναικών της Ιουλίδας και, μάλιστα, άρχισαν να τις θανατώνουν; Προς απάντηση του ερωτήματος, αξίζει να ανοίξουμε μια μικρή παράνθεση και να αναζητήσουμε τα κίνητρά τους σε συμφυρμούς και «δάνεια» από συγγενείς μύθους και πρόσωπα. Ένα από αυτά είναι ο Ικάριος, τον οποίο επέλεξε ο Διόνυσος για να διαδώσει την αμπελουργία. Λέγεται ότι όταν ο Ικάριος προσέφερε κρασί σε ποιμένες της Αττικής, αυτοί ζαλίστηκαν και θεώρησαν ότι τους δηλητηρίασε. Έτσι, τον δολοφόνησαν, πετώντας τον σ’ ένα πηγάδι. Η άμοιρη κόρη του, η Ηριγόνη, ανακάλυψε το νεκρό πατέρα της με τη βοήθεια του σκύλου της, Μαίρας. Η Ηριγόνη, δεν άντεξε το θέαμα και κρεμάστηκε σε ένα κοντινό δέντρο.

   Εξοργισμένος για το θάνατο των μυστών του, ο Διόνυσος τιμώρησε σκληρά την Αθήνα. Οι κόρες της πόλης καταλαμβάνονταν από μανία και αυτοκτονούσαν με τον τρόπο που είχε πράξει και η Ηριγόνη. Ο μαζικός χαμός τους, σίγουρα θυμίζει τους θανάτους των γυναικών της Κέας, που και αυτοί επιβλήθηκαν από θεότητες της βλάστησης! Τελικά, η Αθήνα λυτρώθηκε όταν συστήθηκε η καλοκαιρινή γιορτή της «Αιώρας», ενώ ο Διόνυσος μετέτρεψε τον Ικάριο, την Ηριγόνη και τη Μαίρα, στους αστερισμούς του Βοώτη, της Παρθένου και του Σείριου. Όσο για του φονιάδες του Ικάριου, βρήκαν καταφύγιο στο νησί της Κέας, μεταφέροντας όμως μαζί τους την κατάρα της ανομβρίας.

   Τη σωτηρία της Κέας πέτυχε ο θεός Αρισταίος, ο οποίος κατεύνασε τη θεΐκή οργή χτίζοντας ναό προς τιμή του Δία Ικμαίου (ικμάς: η υγρασία της γης) και προσφέροντας θυσίες στο άστρο του Σείριου (δηλαδή το σκυλί του Ικάριου!), που εκείνο τον καιρό βασάνιζε τις Κυκλάδες με κύματα ζέστης. Ο Αρισταίος εισακούστηκε και οι αύρες των μελτεμιών στάλθηκαν από τον Δία, δροσίζοντας το νησί για σαράντα ημέρες. Έκτοτε, οι ιερεί της Κέας συνέχισαν το παράδειγμα του Αρισταίου, όταν ο Σείριος εμφανιζόταν στον ορίζοντα.
   Όμως, πέρα από τη γοητεία που μας ασκούν οι πολυάριθμοι μύθοι και θρύλοι ανά την Ελλάδα, ίσως οι συγκεκριμένοι μπορούν να μας αποκαλύψουν κάτι περισσότερο από τους επιφανειακούς χαρακτήρες και συμβολισμούς τους. Είναι γνωστό ότι η Κέα θεωρείται ως ένα ιδανικό μέρος για όσους αγαπούν την πεζοπορία, αφού ένα ευρύτατο δίκτυο σηματοδοτημένων μονοπατιών, συνολικού μήκους 36 χιλιομέτρων, καλύπτει όλο το νησί. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του δικτύου, το οποίο περνά από δάση, πηγές, ξωκλήσια και καταλήγει σε πανέμορφες παραλίες, ταυτίζεται με αρχαίες και μεσαιωνικές λιθόστρωτες διαδρομές, οι οποίες συνέδεαν τις τέσσερις πόλεις-κράτη του νησιού (Ιουλίδα, Καρθαία, Κορησσία, Ποιήεσσα).

Η πράσινη κοιλάδα της Ιουλίδας

   Ένα από τα σημαντικότερα λιθόστρωτα αρχαία μονοπάτια, πάνω στο οποίο μπορούν να βαδίσουν και οι σημερινοί λάτρεις του πεζοπορικού τουρισμού, φαίνεται ότι ξεκινούσε από ανατολικά της Ιουλίδας, περνούσε δίπλα από τον αρχαϊκό «Λιόντα» και έπειτα από τη βρύση του «Βενιαμίν» και τον αιωνόβιο πλάτανό της. Στη συνέχεια η οδός κατηφόριζε ανάμεσα σε βελανιδιές στο Δοσωνάρι, με κατάληξη τον οικισμό και τον κόλπο του Οτζιά. Το συνολικό μήκος της διαδρομής είναι περίπου πέντε χιλιόμετρα και σίγουρα αποτελεί μια μοναδική εμπειρία για όσους την επιλέξουν.

Εντοιχισμένα αγάλματα στη Χώρα

   Είναι πολύ πιθανόν, λοιπόν, το κλειδί του μυστηριακού «Λέοντα της Κέας», να βρίσκεται στη θέση όπου επιλέχτηκε να σκαλιστεί. Όπως είδαμε, στέκει πλάι σε μια από τις σπουδαιότερες αρχαίες οδικές αρτηρίες, η οποία περνάει από τη πηγή του «Βενιαμίν» (ίσως ενδιαίτημα των Νυμφών;) και εισέρχεται από την ανατολική «πύλη» της Χώρας. Από αυτό το πολυσύχναστο δρομολόγιο ελλόχευε ο μεγαλύτερος κίνδυνος να εισέλθουν, όχι μόνο οι επικίνδυνες Νύμφες, αλλά και κάθε λογής δεινά, συμφορές και κατάρες (όπως της ανομβρίας!) που μπορούσαν να πλήξουν την πόλη. Ας μην λησμονούμε ότι αυτές πολύ συχνά προσωποποιούνταν από τους αρχαίους, ρωμαίους και βυζαντινούς, άρα ήταν φυσικό να χρησιμοποιούν τα μονοπάτια των κοινών θνητών! Σε αυτό ακριβώς το ιδιαίτερο πόστο τοποθετήθηκε ο «Λέων της Κέας», που με το άγρυπνο βλέμμα του φρουρεί τη Χώρα και τη μικρή καταπράσινη κοιλάδα με τις διαμορφωμένες «πεζούλες», σε κάποιες από τις οποίες διακρίνονται εντοιχισμένα αρχαία δομικά μέλη. Άλλωστε, εκτός από την ολοφάνερη αναφορά του θρύλου για τη σωτήρια επέμβαση και τον αποτροπαϊκό χαρακτήρα του, είναι γνωστό ότι προφυλακτικές ιδιότητες αποδίδονταν και σε άλλα λιοντάρια που είχαν δημιουργηθεί κατά την αρχαιότητα.

   Έτσι λοιπόν και ο «Λέων της Κέας», που με το αινιγματικό ελαφρό του μειδίασμα διαβεβαιώνει ότι τίποτα κακό δεν θα συμβεί στους κατοίκους της. Καμία αρχαία κατάρα δεν θα τους πλήξει. Μέχρι, τουλάχιστον, να πάψουν να πιστεύουν σ’ αυτόν.

Βαγγέλης Ζήσης

Το σφαιρικό φως του Ορχομενού και ο θρύλος του «Κουκούγερου», (αρχαίος Ορχομενός, Βοιωτία)

Όταν άκουσα για τον «Κουκούγερο» του Ορχομενού ήξερα ότι εισερχόμουν, για μια ακόμη φορά, σε μια αχαρτογράφητη άγνωστη γη. Περιπλανώμενο στοιχειό τον θέλει ο θρύλος, έναν γέροντα που με το φανάρι του γυρίζει άσκοπα τις αφέγγαρες νύχτες στους πρόποδες ενός λόφου, όχι τυχαίου, αφού εκεί χτίστηκε η αρχαία πόλη και ακρόπολη του Ορχομενού.

Το μικρό υπαίθριο προσκυνητάρι του
Προφήτη Ηλία, πριν κατεδαφιστεί
 (ευχαριστώ για την φωτογραφία
 την Liz Shiverdecker)

«Έτσι λένε, αλλά ποιός πιστεύει στα στοιχειά;», δεν άργησε να υπεραμυνθεί ο αφηγητής της ιστορίας. Συλλογίστηκα πως, οι ασαφείς ερωτήσεις δεν οδηγούν σε σαφείς απαντήσεις. Επιχείρησα λοιπόν να μάθω περισσότερα. Έτσι έμεινα έκπληκτός όταν πληροφορήθηκα ότι η μορφή του «Κουκούγερου» ήταν στην ουσία μια τρεμάμενη λάμψη που μετακινούταν στη βόρεια πλευρά της ανατολικής άκρης του όρους Ακοντίου, με επίκεντρο ένα μικρό υπαίθριο προσκυνητάρι του Προφήτη Ηλία. Το πιθανότερο είναι ότι το εκκλησάκι ανεγέρθηκε εξ αιτίας του παράξενου φαινομένου, προς επικύρωση της θεϊκής ιεροφάνειας του ή για την εκδίωξη της δαιμονικής του υπόστασης.

Η πλάστιγγα στη συγκεκριμένη περίπτωση έγερνε προς τη δεύτερη εκδοχή, λόγω του ονόματος με το οποίο βάφτισαν οι ντόπιοι αυτήν την ασυνήθιστη θέαση. Η βιβλιογραφική έρευνα έδειξε ότι ο «Κουκούγερος» θυμίζει την αρχετυπική φιγούρα του μασκαρά-μπαμπούλα, με αναγωγές σε κατάλοιπα διονυσιακών τελετών και τον επονομαζόμενο «Κούκερο».¹  Επίσης, έτσι αποκαλούνταν πολλαχού οι μασκαράδες των Αποκριών που ντύνονταν με παλιά ρούχα, δέρματα ζώων και αυτοσχέδιες ζωόμορφες μάσκες ή μουτζουρώνοντας τα πρόσωπα τους. Την εμφάνιση τους συμπλήρωναν ψεύτικες καμπούρες και κουδούνια που κρεμούσαν επάνω τους. Τα τελευταία, μαζί με τα ξεφωνητά τους, τα αστεία πειράγματά τους και τα απαραίτητα μουσικά όργανα, ξεσήκωναν ολόκληρές τις γειτονιές απ’ όπου περιόδευαν, τρομάζοντας αρκετούς από τους πιτσιρικάδες του χωριού.

Το μικρό πλάτωμα που βρισκόταν το προσκυνητάρι.
Στο βάθος ο Μακεδονικός πύργος

Ο Μακεδονικός πύργος στην κορυφή του λόφου

Όπως και να ‘χε, μια επιτόπια έρευνα ήταν επιβεβλημένη. Κατά τη διάρκεια της διαπιστώθηκε ότι το προσκυνητάρι του Προφήτη Ηλία δεν υπάρχει πια. Σύμφωνα με μαρτυρίες γκρεμίστηκε από τους ντόπιους πριν από δύο περίπου χρόνια, προκειμένου να ανεγερθεί σε μια γειτονική θέση στον ίδιο λόφο. Ωστόσο, η Αρχαιολογική Υπηρεσία απαγόρευσε το χτίσιμο του νέου. Ίσως όχι άδικα, μιας και η αρχαία πόλη εκτεινόταν στις ανατολικές υπώρειες του όρους Ακοντίου, δηλαδή μέσα στην περιοχή του ενδιαφέροντός μας. Ο Ορχομενός υπήρξε το σημαντικότερο κέντρο πολιτισμού στην προϊστορική Βοιωτία και ήταν ακμαίος μέχρι και τα ιστορικά χρόνια.² Μερικά από τα αξιοσημείωτα αρχαία λείψανα που σώζονται πάνω στο ύψωμα, είναι τα θεμέλια του ναού του Ασκληπιού, ο οχυρωματικός περίβολος των μετακλασικών χρόνων και ο μνημειακός πύργος της κορυφής που ανάγεται στους Μακεδονικούς Χρόνους. Είναι χαρακτηριστικό, σύμφωνα πάντα με μαρτυρία ηλικιωμένης κατοίκου, ότι η λέξη «Κουκούγερος» χρησιμοποιείται και ως τοπωνύμιο για ολόκληρο το λόφο όπου βρίσκεται ο Μακεδονικός πύργος.

Οι νότιες επάλξεις του πύργου

Η μαγευτική θέα από την κορυφή. Διακρίνονται τα παράλληλα οχυρωματικά τείχη

Τα θεμέλια του ναού του Ασκληπιού στους πρόποδες του όρους

Οι υπόλοιπες συμπτώσεις αποκαλύφθηκαν όταν επιχείρησα να αποτυπώσω τα όσα είχα μάθει για την περιοχή εμφάνισης της θρυλικής λάμψης, πάνω σ’ έναν αρχαιολογικό χάρτη της περιοχής. Διαπίστωσα λοιπόν, ότι η πορεία της συνέπιπτε με τα λείψανα ενός αρχαίου δρόμου ο οποίος εντοπιζόταν στα νότια του ναού του Ασκληπιού, λόξευε βορειοδυτικά περνώντας ακριβώς πάνω από τη θέση του γκρεμισμένου υπαίθριου εικονοστασίου (αφιερωμένο, ίσως όχι τυχαία, στον ηλιακό προφήτη Ηλία) και εξερχόταν από τη βορεινή πύλη της οχύρωσης με προορισμό την Αταλάντη. Συνειδητοποιούσα πως για ακόμη μια φορά, σαν να υπακούουν σε μια παράξενη νομοτέλεια, οι θρύλοι και το μυστήριο ενός τόπου συνυπάρχουν με την αρχαιότητα του. Αλλά αυτό είναι μια άλλη… ιστορία!

Αρχαιολογικός χάρτης της περιοχής. Το πράσινο χρώμα σηματοδοτεί τον αρχαίο δρόμο
 και η κόκκινη βούλα το προσκυνητάρι. Η μωβ ελλειψοειδή περιοχή δείχνει τον χώρο
 όπου ο θρύλος αναφέρει την εμφάνιση της κινούμενης λάμψης

Όσο για το θρυλικό φως του Ορχομενού, σίγουρα παραπέμπει στο φαινόμενο των σφαιρικών αστραπών, ο αγγλικός όρος των οποίων είναι «ball lightning». Αν και αναφέρεται μεγάλη ποικιλία στις μορφές τους, μια τυπική σφαιρική αστραπή είναι μια λαμπερή σφαίρα διαμέτρου μερικών εκατοστών που αιωρείται πάνω από το έδαφος για μερικά λεπτά πριν τελικά εκραγεί ή αργοσβήσει. Παρόλο που τις προηγούμενες δεκαετίες οι επιστήμονες απέδιδαν τις θεάσεις σε αέρια των βάλτων, αποκλείοντας κάθε εξωπραγματική φύση του φαινομένου, πλέον η στάση πολλών εξ αυτών έχει αλλάξει ριζικά. Όπως αναφέρει ο καθηγητής φυσικής, Paul Davis: «Σήμερα, ωστόσο, το βάρος των στοιχείων μας εξαναγκάζει να δεχτούμε ότι ένα αυθεντικό ανεξήγητο φυσικό φαινόμενο που βρίσκεται πίσω από την πλειοψηφία των θεάσεων». ³

Το σύντομο βίντεο έχει τραβηχτεί από τις επάλξεις του πύργου και καταλήγει

στο μικρό πλάτωμα όπου βρισκόταν το προσκυνητάρι

Η λαϊκή αντίληψη έχει «ντύσει» αυτές τις παράξενες φωσφορίζουσες εκδηλώσεις με πλήθος δεισιδαιμονιών, οι οποίες αποκαλούνται στην αγγλόφωνη παράδοση «Jack O Lantern», «Will O the Wisp», «Corpse Candles». Σύμφωνα με αυτήν, παρουσιάζονται σαν φασματικές φιγούρες ντυμένες με φλεγόμενα ενδύματα και φέρουν μια διαρκώς καιόμενη δέσμη από άχυρα στο χέρι τους. Κάποιες φορές είναι προάγγελοι κακών οιωνών, όμως ίσως η κακή τους φήμη να πηγάζει διότι οι μοναχικοί ταξιδιώτες ξεγελιούνται από τη λάμψη, θεωρώντας ότι πρόκειται για τα φώτα κάποιας μακρινής καλύβας, και οδηγούνται τελικά σε επικίνδυνα κρημνώδη ή ελώδη εδάφη.

Πάντως σε κάθε περίπτωση, όπως σ’ αυτή του Ορχομενού, ας μη λησμονούμε ότι γινόμαστε μάρτυρες μονάχα ενός μέρους του φαινομένου. Σίγουρα, η ανθρώπινη αντίληψη αλλοιώνει σημαντικά τη φύση και τα χαρακτηριστικά του, το σύνολο του οποίου παραμένει απρόσιτο σ’ εμάς. Έκτος ίσως, από ένα αλλόκοτο αχνό φως που κάνει την εμφάνισή του κάποιες ιδιαίτερες νύχτες, το οποίο με χορευτικές κινήσεις γλιστράει πάνω από το έδαφος διασκεδάζοντας με τη άγνοια των εμβρόντητων παρατηρητών.

Βαγγέλης Ζήσης

Σημειώσεις:

⁽¹⁾ Κακούρη Κατερίνα, «Διονυσιακά. Εκ της σημερινής Λαϊκής Λατρείας των Θρακών», Αθήνα (1963).

⁽²⁾ Για την ιστορία της περιοχής, δες: Τζέμος Βασίλειος, «Ιστορία του Ορχομενού της Βοιωτίας», Αθήνα (1963).

⁽³⁾ Mark Stenhoff, «Ball Lighting. An Unsolved Problem in Atmospheric Physics», σελ. v, New York (1999).